Ga naar de inhoud

Orgaandonatie in de Eerste Kamer

Govert den HartoghGovert den Hartogh, Emeritus hoogleraar ethiek

- Dat tweede debat over de donatiewet van Pia Dijkstra heeft mij aan het denken gezet over het Nederlandse erfrecht. Dat zit ongeveer zo in elkaar: als jij overlijdt en je hebt geen testament gemaakt, krijgen je echtgenoot of je geregistreerde partner al  je bezittingen, maar je kinderen krijgen elk aanspraak op een gelijk deel dat ze na het overlijden van je partner op kunnen halen. Ik ben tegen die regeling.
 
- O ja? Vertel op.
 
- Om te  beginnen: ik heb toch zeker het recht om geen keuze te maken?
 
- Natuurlijk, niemand zegt dat je een testament moet opstellen. Maar als je dat niet doet, maak je toch een keuze, nietwaar, voor de regeling die in de wet staat, welke dat ook is. Er moet toch iets met je spullen gebeuren. Dus het moet geregeld worden wat er gebeurt als jij zelf niets regelt. De wet zou ook kunnen bepalen dat je eigendommen dan van  niemand zijn, op te halen door de liefhebber.
 
- Okay, er moet iets geregeld zijn, dat begrijp ik wel. Maar ik vind dat de overheid zich veel te diep in mijn privé-sfeer begeeft door mensen aan te wijzen die mijn spullen krijgen als ik het zelf niet regel. Mijn bezittingen zijn toch geen staatseigendom?
 
- Meen je dat nu echt? Als je het met die verdeling niet eens bent, leg je dat toch ergens vast? Zeker, je hebt gelijk, de staat zou niet gelijk erfgenamen hoeven aan te wijzen, er zou ook in de wet kunnen staan dat iemand anders, bijvoorbeeld je moeder of het oudste familielid, de verdeling maakt. Maar dan zullen vermoedelijk veel meer mensen het daar niet mee eens zijn en alsnog een testament maken. Wat schiet je daar mee op?
 
 - Maar zelfs als mijn partner mijn bezittingen krijgt, en mijn kinderen aanspraak erop, kun je toch niet zeggen dat ik die zaken aan hen nalaat, of zelfs dat ik er ‘geen bezwaar ‘ tegen heb dat zij die zaken krijgen? Ik heb daar toch helemaal niets over gemeld en de staat kan toch niet in mijn ziel kijken? 
 
- Maar het is toch gewoon waar dat je dan geen bezwaar hebt gemaakt tegen wat er dan gebeurt terwijl je dat wel had kunnen doen? Zeker, jij hebt daarmee niet gezegd wat er met je spullen moet gebeuren, je hebt helemaal niets gezegd. Terwijl er toch iets moet gebeuren. 
 
- Nou, de wet zou toch in elk geval kunnen regelen dat even gecheckt wordt of die regeling wel overeenkomt met mijn wensen. Bijvoorbeeld doordat iemand anders dan mijn partner en mijn kinderen, bijvoorbeeld mijn moeder, bij de notaris kan melden dat ik op het laatst van mijn leven net van plan was om een testament op te stellen waarin ik alles aan het zeehondencentrum te Pieterburen nalaat. Dan zou mijn zelfbeschikkingsrecht pas goed tot zijn recht komen.
 
- Checken met je familie lijkt me niet zo’n goed idee. De eerste reden is dat jouw moeder misschien niet de beslissing neemt die het best overeenkomt met jouw voorkeuren. De tweede reden is, dat je moeder mogelijk helemaal niet weet wat jouw voorkeuren waren. Uit onderzoek blijkt dat de meeste moeders dat niet weten. Precies daarom bepaalt de overheid eerst zelf waar jouw zaakjes heengaan als jij dat zelf niet regelt. Als dan blijkt dat je geen testament hebt gemaakt zullen we denken: hij wist dat zijn eigendommen naar zijn partner zouden gaan, en had daar kennelijk geen probleem mee. Daarmee weten we al meer over jouw eigen voorkeuren dan je moeder nu weet.
 
- Dat veronderstelt dan wel dat mensen weten wat er gebeurt als ze geen testament maken.
 
- Daar heb je helemaal gelijk in. Of jouw zelfbeschikkingsrecht door de wettelijke regeling wordt aangetast, wordt uiteindelijk niet door de inhoud van die regeling bepaald. Bepalend is of jij weet wat de regeling is en er gemakkelijk van af kunt wijken. Daarom zul je voortaan bij elk belastingformulier te horen krijgen of je een testament hebt gemaakt of niet, wat er gebeurt als je dat niet hebt gedaan, en dat je naar de notaris moet als je het anders wilt. Ook in braille, in pictogrammen en in het Arabisch.
 
- Maar ik vind in elk geval de successierechten veel te hoog.

- Dat is een andere discussie.