3. Toestemming voor donatie

3.3. Beslissen over donatie als er geen registratie is of als de beslissing is overgelaten aan de familie

De familie van de patiënt moet in de volgende gevallen beslissen over de donatie:

  • De patiënt staat niet in het Donorregister geregistreerd en er is geen handgetekende verklaring of donorcodicil aanwezig.
  • De patiënt heeft in het Donorregister de keuze overgelaten aan zijn nabestaanden.
  • De patiënt heeft in het Donorregister de keuze overgelaten aan een specifieke persoon, maar deze is afwezig of niet bereikbaar.
  • De patiënt is jonger dan 12 jaar.
  • Er is een blokkade van het Donorregister voor deze patiënt.

In Tabel 2 in paragraaf 3.3.1. staat kort weergegeven welke regels gelden voor de beslissingsbevoegdheid. In de paragrafen daarna wordt deze tabel nader toegelicht.

3.3.1. Overzichtstabel beslissingsbevoegdheid

Wat is de situatie van de patiënt? Wie beslist als er geen registratie, donorcodicil of handgetekende verklaring is? Wie beslist als er een registratie, donorcodicil of handgetekende verklaring is?
De patiënt is jonger dan 12 jaar. De ouder(s) met ouderlijke macht of voogd beslissen (3.3.4). Het besluit van de patiënt is niet geldig; de ouder(s) met ouderlijke macht of voogd beslissen.
De patiënt is 12 t/m 15 jaar en wilsbekwaam. De ouder(s) met ouderlijke macht of voogd beslissen (zie 3.3.3).
  • Heeft de patiënt bezwaar gemaakt, dan is donatie niet toegestaan.
  • Heeft de patiënt toestemming gegeven, dan mogen de ouder(s) met ouderlijke macht of voogd daartegen bezwaar maken.
De patiënt is 16 of 17 jaar. De ouder(s) met ouderlijke macht of voogd beslissen (zie 3.3.3). De keuze van de patiënt moet gevolgd worden.
De patiënt is 18 jaar of ouder en wilsbekwaam. De familie beslist (zie 3.3.2). De keuze van de patiënt moet gevolgd worden.
De patiënt is 12 of ouder en wilsonbekwaam, maar wel wilsbekwaam geweest.
  • Voor leeftijd 12 t/m 17: ouder(s) met ouderlijke macht of voogd beslissen (zie 3.3.3).
  • Bij 18 jaar of ouder: de familie beslist (zie 3.3.2).
Als de registratie, het donorcodicil of de handgetekende verklaring is opgemaakt in de periode dat de patiënt wilsbekwaam was, moet de keuze van de patiënt gevolgd worden.
De patiënt is ouder dan 12 jaar en altijd wilsonbekwaam geweest. Donatie is niet toegestaan. Donatie is niet toegestaan.

3.3.2. Wilsbekwame patiënt van 18 jaar of ouder

Is de patiënt 18 jaar of ouder en wilsbekwaam, maar is er geen registratie, handgetekende verklaring of donorcodicil van hem aanwezig? Of heeft hij de keuze voor donatie overgelaten aan zijn familie? Dan zijn de volgende familieleden bevoegd om toestemming te geven voor donatie:

  1. De echtgenoot/echtgenote, geregistreerde partner of andere levensgezel die op het moment van overlijden met de patiënt samenleefde.
  2. Meerderjarige bloedverwanten tot en met de tweede graad: (adoptie)kinderen, (adoptie)ouders, broers, zussen, grootouders en kleinkinderen.
  3. Meerderjarige aanverwanten tot en met de tweede graad: kinderen van de echtgenoot/echtgenote (of geregistreerde partner), schoon(groot)ouders, zwagers, schoonzussen, schoonzonen, schoondochters en (stief)kleinkinderen.

Bovenstaande volgorde is bepalend voor de beslissingsbevoegdheid. Dit betekent dat er eerst contact opgenomen wordt met een persoon uit categorie 1 (als die er is). Is deze persoon bereikt, dan geldt de keuze die hij of zij maakt. Er hoeft dan geen toestemming gevraagd te worden aan een persoon uit een ‘lagere’ categorie.

Heeft de patiënt geen familielid in categorie 1 of is deze niet bereikbaar, ga dan door naar categorie 2 en zo verder. De arts moet redelijke inspanningen verrichten om de personen uit de categorieën te bereiken.
Niet alle familieleden binnen de categorieën hoeven bereikt te worden. Ligt de beslissingsbevoegdheid bij meerdere mensen binnen dezelfde categorie en zijn zij het niet met elkaar eens? Dan is er geen toestemming en moet de donatieprocedure worden stopgezet.

Bloed- en aanverwanten van de derde graad zijn in het kader van de Wod niet beslissingsbevoegd. Ook kan er geen toestemming gegeven worden door een wettelijk vertegenwoordiger, mentor, bewindvoerder of curator.

3.3.3. Wilsbekwame patiënt van 12 tot en met 17 jaar oud

Wilsbekwame kinderen van 12 tot en met 17 jaar kunnen zich registreren in het Donorregister. Een eventuele handgetekende verklaring is ook rechtsgeldig. Is het kind geregistreerd of is er een verklaring aanwezig, dan geldt het volgende:

  • Heeft het kind aangegeven dat hij toestemming geeft voor donatie? Dan mogen de ouders of de voogd van bij kinderen van 12 t/m 15 hiertegen bezwaar maken. Bij kinderen van 16 of 17 mogen ouders dit niet.
  • Heeft het kind aangegeven dat hij geen toestemming geeft voor donatie? Dan vindt er geen donatie plaats. De arts informeert de ouder(s) of voogd hierover.

Heeft het kind zich niet geregistreerd en is er geen handgetekende verklaring aanwezig? Dan beslissen de ouder(s) met ouderlijke macht of de voogd.

3.3.4. Patiënt jonger dan 12 jaar

Kinderen die jonger zijn dan 12 jaar kunnen zich niet registreren in het Donorregister. Een eventuele handgetekende verklaring is niet rechtsgeldig. Donatie is alleen mogelijk als de ouder(s) met ouderlijk gezag of de voogd daarvoor toestemming geven. Daarvoor geldt het volgende:

  • Hebben beide ouders het ouderlijk gezag? Dan moeten zij allebei toestemming geven. Zijn ze het niet met elkaar eens, dan is er geen toestemming voor donatie.
  • Heeft één ouder het ouderlijk gezag? Dan moet die ouder toestemming geven.
  • Heeft geen van beide ouders het ouderlijk gezag, of leven de ouders niet meer? Dan moet de voogd toestemming geven.

3.3.5. Wilsonbekwame patiënt van 12 jaar of ouder

Onder wilsonbekwaamheid wordt verstaan dat iemand ‘niet in staat is tot een redelijkewaardering van de belangen ter zake’. In het geval van donatie houdt dit in dat iemand niet in staat is om te begrijpen wat donatie inhoudt en/of om de gevolgen daarvan te overzien. Daardoor ontbreekt bij deze persoon de basis waarop wilsbekwame personen hun keuze baseren. Mensen met een verstandelijke beperking of handicap hoeven niet per definitie wilsonbekwaam te zijn als het gaat om donatie. Mogelijk zijn zij goed in staat om een afgewogen keuze te maken of zij wel of geen donor willen zijn.

Uitgangspunt bij postmortale orgaan- en weefseldonatie is dat de patiënt wilsbekwaam was op het moment dat hij zich registreerde in het Donorregister of op het moment dat hij een handgetekende verklaring of donorcodicil opstelde. Als er aanwijzingen zijn dat de patiënt op dat moment niet wilsbekwaam was, kan verdere toetsing nodig zijn. Bij twijfel over de wilsbekwaamheid kan een psychiater of psycholoog om advies worden gevraagd. Het besluit over wilsbekwaamheid ligt bij de arts, niet bij de familie.

De Wod stelt de volgende regels:

  • De patiënt was vanaf zijn 12de jaar tot zijn overlijden wilsonbekwaam: Orgaan- en weefseldonatie is niet toegestaan (ook niet als de patiënt toestemming heeft gegeven). Er vindt geen donatie plaats.
  • De patiënt is vanaf zijn 12de jaar tot zijn overlijden enige tijd wilsbekwaam geweest (maar is bijvoorbeeld door een coma of dementie wilsonbekwaam geworden): In dat geval geldt het volgende:
    • Heeft de patiënt zich in de tijd dat hij wilsbekwaam was, geregistreerd in het Donorregister of een handgetekende verklaring/donorcodicil opgesteld? Dan is zijn keuze rechtsgeldig en moet deze worden gevolgd.
    • Heeft de patiënt zich in de tijd dat hij wilsbekwaam was, niet geregistreerd in het Donorregister en ook geen handgetekende verklaring/donorcodicil opgesteld? Dan moeten de nabestaanden beslissen over donatie (volgens de regels in paragraaf 3.3.2).